Darganfod hanes epidemig colera Caernarfon yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg fel rhan o wythnos Archwilio Eich Archif

Dyddiad: 23/11/2020
xs4894

Mae nifer o eitemau sy'n sôn am epidemig colera Caernarfon yn 1866 wedi cael eu darganfod gan Archifau Cymru cyn Wythnos Archwilio Eich Archif (dydd Sadwrn 21 Tachwedd – dydd Sul 29 Tachwedd 2020).

Cafwyd sawl achos o golera yng ngwledydd Prydain yn ystod yr 1860au, ac yn ystod 1866 y dioddefodd Caernarfon fwyaf. Amcangyfrifir bod oddeutu 100 o bobl wedi marw o'r afiechyd yn ystod y cyfnod yma, ac mae o oleiaf 77 o'r dioddefwyr wedi'u claddu ym mynwent Llanbeblig. Cafwyd hyd at naw claddedigaeth ar rai diwrnodau, a chafodd dau berson eu claddu ar Ddydd Nadolig.

Mae'r eitemau'n cynnwys adroddiad a ysgrifennwyd gan swyddog iechyd o'r llywodraeth sy'n beirniadu'r safonau glanweithdra yng Nghaernarfon, ac yn nodi pryderon am y cyflenwad dŵr yn y dref. Ar sail ei gyngor, cafodd rhybuddion eu codi yng Nghaernarfon yn nodi y dylid berwi'r dŵr cyn ei yfed. Cymerodd 18 diwrnod arall a 15 yn fwy o farwolaethau cyn i'r clefyd gael ei waredu, ac o ganlyniad i adroddiad y swyddog iechyd, cafodd cynllun cyflenwi dŵr newydd ei adeiladu ar gyfer y dref.

Cafodd yr eitemau sy'n nodi hanes yr epidemig eu rhannu gan Wasanaeth Archifau Gwynedd fel rhan o wythnos Archwilio Eich Archif, sy'n cael ei threfnu gan Gymdeithas Archifau a Chofnodion y Deyrnas Unedig, ac sy'n cael ei chefnogi gan Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru. Mae'r ymgyrch flynyddol wythnos o hyd yn annog pobl ledled Cymru i ddarganfod rhywbeth newydd a chyffrous yn archifau'r genedl, boed hynny'n bori drwy hanes eu teulu eu hunain neu ddarganfod straeon am bobl a lleoliadau sydd wrth galon ein cymunedau.

Yn ogystal â'r dogfennau am epidemig colera Caernarfon, mae Archifau Cymru yn rhannu taflen werthu hanesyddol y castell sydd ar I'm a Celeb, sef Castell Gwrych, llythyr a ysgrifennwyd cyn 1879 sy'n defnyddio ffurf cynnar ar emojis, a'r llyfryn Stampiau Green Shield oedd i'w weld mewn llawer o gartrefi yn ystod yr 1960au.

Mae Archifau Cymru yn hyrwyddo gwaith Gwasanaethau Archifau Cymru a threftadaeth ddogfennol gyfoethog y wlad. Fel arfer, byddai gwasanaethau sydd wedi'u lleoli mewn swyddfeydd cofnodion awdurdodau lleol, sefydliadau cenedlaethol a phrifysgolion, yn gwahodd aelodau o'r cyhoedd i ymuno â nhw mewn amrywiaeth o ddigwyddiadau, ond oherwydd pandemig Covid-19, bydd yr ymgyrch yn cael ei chynnal yn ddigidol eleni. Mae pobl ledled Cymru a thu hwnt yn cael eu hannog i fewngofnodi i archifau ar-lein i ddysgu mwy am hanes Cymru.

Meddai Hayden Burns, Cadeirydd Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru: "Rydyn ni'n falch iawn i gymryd rhan yn wythnos Archwilio Eich Archif unwaith eto eleni. Mae'r ymgyrch yn gyfle gwych i addysgu pawb am werth archifau a pha mor bwysig yw gwarchod a chynnal ein treftadaeth ddogfennol. 

"Mae'r casgliadau hanesyddol sydd gan wasanaethau archifau Cymru yn gofnod o atgofion pobl Cymru, ein digwyddiadau a'n lleoliadau. Maen nhw'n adrodd ein hanesion ni, a thrwy wneud hynny yn ein cysylltu ni â'r gorffennol ac yn rhoi ymdeimlad o hunaniaeth i ni."

Er mwyn dechrau pori, ewch i weld eich gwasanaeth archifau lleol ar-lein – https://archifau.cymru/cysylltwch-a-ni/      

Mwy o wybodaeth am Wasanaeth Archifau Gwynedd yma: https://www.gwynedd.llyw.cymru/cy/Trigolion/Llyfrgelloedd-ac-archifau/Archifau-a-hanes-teulu/Archifau-a-hanes-teulu.aspx